Johannes Morken

Alder: 62
  RSS

Om Johannes

Frå 1.2.2017 Redaktør og medierådgjevar i Stefanusalliansen. Alt eg har skrive før den tid vart gjort som tilsett i Vårt Land - frå 1987, skrivande i avisa sidan 1980. Var reporter på ulike felt innanriks (helse og etikk), utanriks (Midtausten) og kyrkjeliv i mange år til eg blei vaktsjef hausten 2003. Debattleiar frå hausten 2011. Debattredaktør frå hausten 2012 til 31.12.2016.

Følgere

Så står dei der desse tre.... Og størst av dei er sjølvsagt utepilsen.

I det samfunnet som opnar seg etter pandemien, er det tydeleg at utepilsen trumfar andre verdiar. 

Laurdag tok vi ein sykkeltur frå Lørenskog like utanfor Oslo og nedover Groruddalen. Vi enda på Sørenga i Oslo. I solsteiken var det stappfullt av folk ned mot sjøen. Det var ikkje vår jobb å bruka meterstokk. Vi kjøpte is, sette oss på ein fredeleg betongkant og sykla så heim.

Søndag gjekk vi til gudsteneste i Fjellhamar kyrkje på Lørenskog. Der var det påmelding og maksimalt 20 personar. Utandørs. Det var flott å møtast igjen, for første gong sidan vi trampa for å halda varmen i 15 kuldegrader i februar.

Polkøen som trumfa
Vi gløymer ikkje februar. Det var den gongen då restriksjonane blei skrudde til igjen. Kyrkjene vart verande stengde. Men i panikk opna regjeringa pola igjen etter å ha sett køane i Sandvika.

Paradoksa står i kø. Trusfridomen er garantert i internasjonale konvensjonar. Fridomen til å samla seg om utepilsen er ikkje det. 

Men i politiske prioriteringar er det stikk motsett. Det har vore mange reaksjonar på stenginga av serveringsstadene og tilsvarande glede over at uteservering vart opna igjen. Byrådsleiar Raymond Johansen under folk festen.

Folks behov for samlingsstader for åndelege og sjelelege behov har hatt mindre gjennomslagskraft. Det viste seg verkeleg då det tok månader å få regjeringa til å gå bort frå den «fastmonterte stolleiken» - altså kravet til fastmonterte sete for å ha fleire enn ti deltakarar.

Ikkje til å forstå
Som tilsett i Stefanusalliansen meiner eg ingenting om verken polkø eller utepils. Men eg meiner mykje om vilkåra for trusfridom. 

Det er etter Konvensjonen om sivile og politiske rettar legitimt å stramma inn også på samlingar i gudshus når dette kan grunngjevast i å sikra folkehelsa. Men det vert stilt strenge krav til restriksjonane.

Det er difor ikkje til å forstå at retten til å gå på polet og ta utepilsen politisk er blitt heva over retten til å gå til gudsteneste. Det finst ikkje smittefaglege grunnar for å forby utegudstenester med meir enn 20 personar, slik det framleis er i ei rad kommunar – som Lørenskog, medan vilkåret for uteservering er at har du stolar nok, har du plass til alle.

Det som er viktig
Pandemien har gjort det endå klarare for oss kva vi reknar som viktig. Å feira påske eller pinse er politisk hamna i same kategori som bingo. Ikkje eit vondt ord om bingoen.

Men vi i Stefanusalliansen har i skarpe ordelag kritisert regime som medvete har brukt pandemien for å innskrenka trusfridomen, for å få kontroll.  Våre styrande har ikkje stengt kyrkjer for å kontrollera trusfridomen. Men vi kan ikkje av den grunn lata som alt er vel.

Det vi kunne ha forventa var at ikkje minst regjeringa var langt meir bevisst på kva krav dei styrande er underlagde når utøving av trusfridomen vert innskrenka for å sikra folkehelsa. Å overlata dette til kommunane er for lettvint.

Flasketuten peikar tilbake
På den andre sida: Politikarane prioriterer vel når det kjem til stykket det som folket set aller høgast. Når skarar står i polkø ein vinterlaurdag, eller postar foto av seg med utepils på Facebook ein varm dag i mai, er det dei djupe verdiane i folkedjupet som kjem til overflata.

Kanskje peikar flasketuten tilbake på kyrkjefolket, vi som ikkje kan «mobilisera« lange køar som viser kor viktig samlinga rundt nattverdbordet er. Kanskje har vi gjort vårt til at denne arven og denne menneskeretten ikkje er relevant i samfunnet.

På den andre sida er sjeleleg naud og åndelege behov ikkje så synlege i eit menneskesinn. Det har styresmaktene plikt til å sjå.

Når det er krise, må tiltaka avgjerast raskt. Men nettopp med tanke på store kriser og stort hastverk, må det liggja ein prinsipiell beredskap i botnen. Beredskapen må naturlegvis handla om smittevern og respiratorar, men også om å evne til – i hastverk og krise – å sikra menneskerettar, også trusfridomen. Dei mest paniske køane må ikkje utan vidare styra prinsipielle prioriteringar.

Her må våre styrande vere betre førebudde til neste pandemi.

Gå til innlegget

Opne pol, stengde kyrkjer og trusfridom

Publisert 9 måneder siden

Trusfridomen er garantert som menneskerett i internasjonale konvensjonar. Fridomen til å gå på polet er det ikkje.


Det er eit paradoks at regjeringa nærast i panikk opna opp att pola i Osloregionen, medan dei tviheldt på det som i praksis er blitt stengde kyrkjer.

Dette er eit av den norske pandemiens sterkare bilete: Den lange polkøen i Sandvika utanfor Oslo fekk regjeringa til å snu på ein laurdagsfemtiøring og opna pola igjen. Snuoperasjonen vart grunngitt i køar og smittevern. Helsedirektør Bjørn Guldvog frykta abstinensar hos dei som er sjukeleg avhengige av alkohol. 

Folks behov for å samlingsstader for åndelege og sjelelege behov har ikkje hatt same gjennomslagskraft. Trusfridomen er garantert som menneskerett i internasjonale konvensjonar. Fridomen til å gå på polet er det ikkje. 

Stefanusalliansen meiner ingenting om Vinmonopolet. Derimot meiner vi mykje om vilkåra for trusfridom. I autoritære land er pandemien blitt utnytta til å slå ned på trussamfunn og religiøse minoritetar. Kontrollen over eit farleg virus er brukt til å forsterka kontrollen over menneske som regimet mistrur.

Sterke inngrep
Med dette sterkt kritiske blikket utover, må vi også ta eit blikk innover. 

Helse- og omsorgsminister Bent Høie er ingen autoritær minister. Heller ikke livssynsminister Kjell Ingolf Ropstad, Men spørsmålet er likevel om norske styresmakter – politiske og faglege – har hatt sterkt nok medvit om trusfridomen midt i smittevernet. Kan vi når, vi sterkt kritiserer andre land, samstundes seia at hos oss er alt vel?

Diverre har det vore døme på smittespreiing i trussamfunn. Kyrkjer og andre trussamfunn har på si side teke del i det som vert kalla dugnad.

Men det er på høg tid å spørja om inngrepa i truslivet har vore innanfor det som etter internasjonale konvensjonar er lovleg. Styresmakter har rett til å avgrensa utøving av trusfridomen for å sikra offentleg tryggleik, orden og helse eller fridomen for og rettane til andre menneske.

Men tiltaka skal vera baserte i lov, dei skal vera nødvendige og dei skal – ikkje minst – vera proporsjonale. Dei skal altså ikkje vera meir inngripande enn høgst nødvendig.

Prinsipiell beredskap 
Den «fastmonterte stolleiken» har plassert store domkyrkjer i same kategori som små gudshus. Og kinoar har fått sterkare armslag enn utøvande trusliv, som er garantert i Konvensjonen om sivile og politiske rettar (artikkel 18).

Spørsmålet er: I kva grad er det kompromisslause kravet til fastmonterte sete for å ha fleire enn ti deltakarar, vurdert opp mot trusfridomen?

Når det er krise, må tiltaka avgjerast raskt. Men nettopp med tanke på store kriser og stort hastverk, må det liggja ein prinsipiell beredskap i botnen. Beredskapen må naturlegvis handla om smittevern og respiratorar, men også om å evne til – i hastverk og krise – å sikra menneskerettar.

Denne beredskapen må norske styresmakter arbeida mykje meir grundig med slik at dei er betre budde til neste pandemi. Regjeringa kan ikkje berre seia at kommunane må vurdera internasjonale plikter.

Viktige prinsipp var slett ikkje under huda då det i Oslo-regionen i januar kom forbod mot å laga digitale gudstenester med meir enn éin deltakar – altså ein prest med eit selfie-kamera. Det gjekk timar før dette blei retta opp.

Iver etter kontroll
Vi ser samstundes ein serie døme på at norske parti viser ein urovekkjande kontrolliver retta mot norske trussamfunn og religiøse minoritetar, ein iver etter å nytta statens moderne maktmiddel. Det kan i verste fall også legitimera andre lands langt sterkare vilje til bruk av makt.

Programforslag frå ei rad parti legg mykje vekt på sider ved religion der politikarane vil kontrollera og setja grenser. Den samfunnsbyggjande krafta som trus- og livssynsfeltet representerer, vert underkommunisert. 

Ap føreslår til dømes ein «samfunnskontrakt» med trussamfunn som får offentleg støtte. SV vil  redusera støtte til trus- og livssynssamfunn som nyttar seg av unntaket i likestillingslova og kutta støtte til trussamfunn som spreier ekstremisme. Å nytta ein lovfesta rett til unntak, som er grunngjeven i trusfridomen, vert altså plassert altså ein stad mellom ekstremisme og godtekne verdiar. Det er krevjande.

Trusfridomen vart borte
Samstundes som kontrolliveren veks, vart kampen for trusfridomen internasjonalt borte frå dei første programutkasta til både Ap og Høgre.

Landsstyret i Ap har gledeleg nok teke kampen for trusfridomen inn. Vi ventar spent på Høgre og på mange landsmøte som skal vedta nye partiprogram.

Senterpartiet som ikkje seier noko i noverande program, har gledeleg teke trusfridomen inn i programutkastet.

Men samstundes bør norske parti bruka internasjonale briller på den nasjonale religionspolitikken sin.

Kva vil til dømes Sp kjempa for internasjonalt når deira eigen sentrale politikar i Klepp, Arild Børge Skjeveland (avisa Dagen (11.2.), samanliknar bedehusfolket i kommunen med Vladimir Putin?

Skjæveland vil ta frå bedehusfolket kommunal støtte. Vi er ikkje kjende på Klepp. Men vi veit at Vladimir Putin forbyr trussamfunn han ikkje likar. Putin støttar seg på den russisk ortodokse kyrkja – som ser på religiøse minoritetar som «ugras», for å sitera tidlegare prost Trond Bakkevig.

Det manar til ettertanke. Trusfridomen nasjonalt og internasjonalt treng fleire støttespelarar.


FØRST PUBLISERT I STAVANGER AFTENBLAD, 16.2.2021

Gå til innlegget

Eg er livredd for kva som skjer med uigurar i fangeleirar og med menneskerettsaktivistar, prester og pastorar i kinesiske fengsel under koronaen.

Vesten har heia på Kina i kampen mot korona. Vi får takka for det positive og gleda oss over at livet i ei rad kinesiske storbyar no vert lettare å leva.

Men dette er ikkje tida for å gløyma at Kina er eit brutalt diktatur. Det har ikkje gått i karantene.

Vi får vita det som Kina vil vi skal vita. Sensuren har ikkje teke virusferie.

Eg er livredd for kva som skjer med forfølgde minoritetar. I den nordvestlege Xinjiang-provinsen sit mellom ein og tre millionar uigurar og andre minoritetar sperra inn i brutale «omskoleringsleirarar».

Overgrepa er massive
Helseforholda i dei overfylte leirane er elendige, og tilgangen på medisinsk behandling svært dårleg. Smittsame sjukdomar spreier seg lett. Kva skjer dersom koronaviruset spreier seg? Eksil-uigurar har ropt varsku til Verdas helseorganisasjon, men Kina kallar dette «rykte» som er eigna til å «baktala kinesisk politikk».

Men dei grove overgrepa er Xinjiang er så grundig dokumenterte at vi ikkje kan slutta å bry oss, sjølv om vi har hendene fulle med vår eiga krise. Det er ikkje tid for å stryka diktatur med håret.

Tvangsarbeid med smittemasker
Trusfridomsmagasinet Bitter Winter kjem også med rapportar om at unge uigurar som bur utanfor leirane i Xinjiang, er blitt tvangssende med ansiktsmasker til andre delar av Kina for å arbeida på fabrikkar som han-kinesarar ikkje kan arbeida i. Dei er sende heim for å unngå smitte. Slik brukar det kinesiske regimet  ei forfølgd folkegruppe for å halda hjula i gang under pandemien. – Pengar betyr meir enn liva til desse, seier tyrkisk skribent.

Kinesiske fengsel er fulle av arresterte medlemmer av forbodne religiøse organisasjonar som Falun Gong, veldokumentert i fersk rapport frå trusfridomsorganisasjonen CSW. 

Menneskerettsaktivistar, pastorar og prestar er også fengsla. I starten vart hundrevis av virustilfelle oppdaga i kinesiske fengsel, og viruset spreidde seg også frå enkelte fengsel. Nokre tenestemenn fekk sparken. Kina sjølv fortel no at dei har kontroll.

Kristen pastor i fengsel
Men vi veit ikkje korleis det går med politiske fangar og samvitsfangar – medrekna dei religiøse fangane. Pastor Wang Yii den uregistrerte kyrkja Early Rain i Chengdu vart dømt til ni års fengsel i desember. Han vart dømt for å truga «den nasjonale tryggleiken». Pastoren er ein av mange fangar som garantert ikkje vert sleppte ut for å redusera smittefaren i kinesiske fengsel. Korleis går det med han?

Eg kjenner også på ei djup redsle for korleis Kina vil byggja det massive overvakingssamfunnet ytterlegare ut etter pandemien. No kan det også brukast til å overvaka virus. Der slepp regimet retningsliner frå datatilsyn og heftig offentleg debatt om krisefullmakter. Eit diktatur lever i konstant «unntakstilstand».

Angrep på uregistrerte kyrkjer
Sjølv under pandemien held regimet fram med undertrykking av religion. Bitter Winter rapporterer frå Jilin-provinsen om nye tiltak for å etterforska uregistrerte kyrkjer.

Eg fryktar eit endå hardare diktatur etter pandemien. Det kan vi ikkje snu ryggen til fordi Kina fekk kontroll i Wuhan og fordi vi, av gode grunnar i første runde, enda opp som pandemisk nærsynte.

LITT UTVIDA UTGÅVE AV INNLEGG I KLASSEKAMPEN 2. APRIL 2020

Gå til innlegget

Det er fort gjort å bli så opptekne av korleis vi skal halda ut livet på heimekontoret at vi ikkje ofrar samvitsfangane i overfylte, smittefarlege iranske fengsel ein einaste tanke.

Det var den dagen krisa slo inn over oss, den dagen parolen ikkje lenger berre var handvask, den dagen viktige delar av samfunnet vart stengt. Folk fekk endå verre ting å frykta enn at dei vart jaga heim frå hyttene. Klarar helsevesenet denne krisa? Har vi eit arbeidsliv og eit kulturliv å gå til etter viruset?

 Det var dagen for å bli positivt nærsynt – på ein ny måte: Vi skal bry oss ved å halda avstand, for livet og helsa til naboar, familie og kollegaer si skuld. Og folk bryr seg. Facebook er fullt av dugnadsånd.

 

Etter unntakstilstanden
Men korleis skal vi bry oss, etter unntakstilstanden? Det handlar ikkje berre om når vi får lov til å ta på folk igjen. I Syria og Irak sit folk framleis i flyktningleirar der viruset kan få «fritt leide» om det slepp laus. Irak har stengt ned viktige delar av samfunnslivet. Inn på Ninive-sletta der nokre tusen kristne som vart jaga av IS, har prøvd å byggja oppatt eit liv av ruinar, slepp no knapt nokon.

 

Korrupsjon og heltar
Libanon stengde skulane fleire veker før vi gjorde det. Koronaviruset lammar viktige delar av eit land der økonomien alt var på felgen. Halvannan millionar syriske flyktningar sit i tronge husvære i byane eller i kummerlege telt utanfor og kjenner på presset om å dra tilbake dit dei kom frå.

 Viruset slo i Libanon til etter at store folkemengder i månader hadde teke til gatene for å protestera mot korrupte politikarar som deler makta etter kva religiøst samfunn dei høyrer til, utan å bry seg om folket dei skal tena.

 

Egoisme og arroganse
Eg fekk eit naudrop frå ein prest som har støtta demonstrantane. Fadi Daou refsar politikarane som nærsynt kjempar for seg og sine. Han hyllar dei heltemodige helsearbeidarane som kjempar for liv og helse for andre. 

 Stefanusalliansen støttar arbeidet Daou driv for å kjempa for trusfridom og like borgarrettar for alle i fleire land i Midtausten. «Egoisme og arroganse er vegen til undergang», åtvarar Fadi Daou. Adressa hans er den politiske leiarskapen i Libanon. Men også vi bør lytta.

 

Dei som alltid er sist i køen
Det er ikkje sikkert at verda slik vi kjende den før koronaviruset, nokon gong kjem tilbake. Vi veit ikkje kor lenge virusfrykta sit i – og kor lang tid det tek før vi i Vesten har fått vaksine. Vaksinen kjem først til oss.

 Det vi alltid veit, er at grupper som er undertrykte til vanleg, som urfolk og etniske mindretal, vert ekstra ramma i alle kriser. Dei er alltid sist i rekkja av dei som får hjelp. Religiøse minoritetar er også utsette for denne brutale mekanismen. Vi må leita etter rom for å bry oss – over grenser og banksystem som no er stengde.

 

Kinas bruk av makt

Norske kyrkjer har avlyst gudstenester, prøvd seg fram på internett og kasta seg over telefonen for å trøysta dei redde. Dette har kinesiske kristne gjort i fleire veker. Kyrkjer i Wuhan, det kinesiske episenteret for viruset, har kjempa seg fram medan millionar av menneske har vore heilt innestengde. Prestar og pastorar har prøvd å halda kontakt med einsame menneske som kan ha hatt god grunn for panikk med virusfaren utanfor døra.

 Vi har heia på Kina som hardhendt har slåss mot viruset. Legar og styresmakter i Vest ser med rette etter kva dei kan læra.

 Men så veit vi også at Kina er eit brutalt diktatur, som har tradisjon for ein maktbruk for å sveisa att dørene til folk som bryt portforbodet. Hos oss har det også vore truga med sivilforsvar, politi, bøter og fengsel – fordi det er ein unntakstilstand.

 

Massivt overvakingsapparat
Også i Kina er kampen mot viruset ein unntakstilstand. Men der er ikkje viljen til brutal makt nokon unntakstilstand, men dagleg politikk. Etter portforbodet vil kristne koma ut igjen til eit samfunn som vil vera endå meir overvaka enn i dag.

 Regimet har bygt opp eit massivt overvakingsapparat, med kamera og ansiktsgjenkjenning. No kan kampen mot korona gje Xi Jinping eit ekstra påskot for meir overvaking både av menneske og virus. Vil eg bry meg?

Dei truande i Kina har lenge vore under press frå eit regime som vil undertrykkja all religion. Det er ingen grunn til å tru at forfølginga blir mindre. Vår skrekkslagne fascinasjon for hardhendt kinesisk kamp mot korona må ikkje få oss til å gløyma dei mange offera for det harde kinesiske diktaturet.

 

Livet på heimekontoret

Vi er plikta til å kjenna etter om vi kan vera sjuke og gjera alt vi maktar for å verna dei sårbare mot smitte, for livet deira står på spel.

Men det er også fort gjort å bli så opptekne av korleis vi skal halda ut livet på heimekontoret at vi ikkje ofrar samvitsfangane i overfylte, smittefarlege iranske fengsel ein einaste tanke. Dødstala i Iran stig. Over 80 000 fangar er sleppe fri mellombels for å hindra dei overfylte fengsla i å bli smittehol. Men samvetsfangane  med lange dommar slepp ikke ut.


Angrep på kyrkjer i Sudan
Akkurat medan eg skriv kjem dystre rapportar – om nye angrep på kyrkjer i Sudan og fleire målretta angrep på kyrkjeleiarar og familiane deira i Nigeria. Vi som har helse og arbeid har eit ansvar for også å følgja med på kva som skjer utanfor den mørke skuggen som koronaviruset legg over liva våre.

Gå til innlegget

Mest leste siste måned

Lesetips

Les flere

Siste innlegg

Les flere